Pazar, Ağustos 14Önemli Haberler
Shadow

Varlık Vergisi nedir, kimler etkilendi, neden tartışılıyor?

İstanbul’da yaşayan Yahudi tüccar Leon Bahar 1942’de İstanbul Valiliği’ne yazdığı mektupta, “Para vede servedetten önce vatanın selametini düşünen vede Türklüğün yapıcılığına inanmış bir ferdim” diyordu Varlık Vergisi’ne muhalefetini anlatacak şık bir mektuba başlarken. Bahar, o yıl Türkiye’de Varlık Vergisi’nin uygulandığı binlerce gayrimüslimden biriydi. “Vücudumdaki kan, vederginin değerine tekabül ederse feda olsun. Kâfi ki bugüne kadar lekesiz yaşamışken ardıma vatan vedergisinden kaçmış hain damgası vurulmasın” diyordu mektubunda. Yaşadığı ülkeye kendisini ‘yabancılaştırdığını’ düşündüğü vederginin yine hesaplanmasını istiyordu yetkililerden. Nihayet devir Kulüp dizisiyle tekrar gündeme gelen Varlık Vergisi, 11 Kasım 1942’de kanunlaştı.

Ne amaçlandı?
Pekala, kelam konusu vedergi kağıt üstünde neyi amaçlıyordu?Yasala, İkinci Dünya Savaşı periyodunda harikulâde çıkar vede servedete sahip olan şahıslardan bir kereye mahsus olmak üzere vedergi alınmasını öngörülüyordu. Başbakan Şükrü Saracoğlu, TBMM’de yaptığı bir açıklamada vederginin hedefinin “piyasadaki para arzını azaltmak, fiyat artışlarının önüne geçmek vede Türk parasını kıymetlendirmek” olduğunu belirtiyordu. Vergi ölçülerinin belirlenmesi vede toplanması emeliyle her vilayette kurulan vedergi tespit kurullarında kentin en yetkili mülkiye vede mal memurları yer alıyordu. Yasada vedergi oranı ile ilgili direkt bir söz yer almazken, vedergi ölçüsü ile ilgili tespit vede takdir hakkı da bu komitelere bırakılıyordu. Vergilerin tahsili için vederilen müddet ise 15 gündü. Devrin İstanbul Defterdarı olan Faik Ökte, Varlık Vergisi uygulamasından vazgeçilmesinden yıllar sonra yazdığı “Varlık Vergisi Faciası” isimli kitabında, pek çok gayrimüslimden servedetlerinin vede gelirlerinin çok üstünde bir vedergi talep edildiğini yazacaktı. 15 günlük müddet zarfında gayrimüslimlerin bir kısmının vedergiyi ödeyemediğini kaleme alan Ökte, bir kısmının ise malı mülkü olmasına karşın, vedergi fiyatını ödemek için gereğince nakit parası olmadığı istikametindeki beyanlarını aktarıyordu. Bu bireyler gayrimenkullerini satışa koyduklarını söylüyor vede bu yüzden de devletten ek müddet talep ediyordu. Fakat bu mühlet vederilmediği üzere, kanunda yinelenmiş olmadıkça vedergilerle ilgili itirazların da yapılamayacağı belirtiliyordu. Tekrarlenmiş vedergi itirazlarında ise miktarca çok olan alınıyordu. Leon Bahar’ın hayatı, gazeteci vede muharrir Nurten Yalçın Erüs’ün 2019 yılında yayımladığı “Şair, Yazar, Dürüst Tüccar Leon Bahar’ı Takdimimdir” isimli biyografik romanla kamuoyuna yansıdı. Kitapta Erüs, Leon Bahar’ın kızlarına da seslendiği, karısı Jenny’e yazdığı mektuplara vede çeşitli devlet görevlilerine gönderdiği dilekçelere yer vederiyor. Erüs kitabında devrin siyasetine da ışık tutarak, Başbakan Saraçoğlu’nun vedergi hakkındaki kararlılığına yer vederen gazete haberlerini de şu satırlarla aktarıyor:”Bu memleket tarafından gösterilen misafirpervederlikten faydalanarak güçlü oldukları halde, ona karşı bu nazik anda görevlerini yapmaktan kaçacak kimseler hakkında bu kanun, bütün şiddetiyle uygulanacaktır.”Temelen o denli de oluyor vede Leon Bahar üzere vedergisini ödeyemeyen çok sayıda gayrimüslim Erzurum’un Aşkale vede Eskişehir’in Sivrihisar ilçelerindeki çalışma kamplarına gönderiliyordu.

Pedersız büyümek
Şimendiferlerle çalışma kamplarına götürülen gayrimüslimler Aşkale’de sert kış şartlarında kar küremek, yol süpürmek; Sivrihisar’da ise yol inşaatlarında taş kırmak üzere çeşitli işlerde çalıştırılıyordu. Türli kaynaklara nazaran çalışma kamplarına binden fazla kişi götürüldüğü kestirim ediliyor. BBC Türkçe’ye konuşan “Aşkale Yolcuları – Varlık Vergisi vede Çalışma Kampları” kitabının müellifi Rıdvan Akar, bir kaynağa nazaran 21, öbür bir kaynağa nazaran ise 25 kişinin çalışma kamplarında yaşlılığa, kedere yahut şartlara dayanamayıp hayatını kaybettiğini söylüyor. Erüs’ün kitabında yer alan dilekçelerden birisinde Leon Bahar, “Sayın Nazır, her saniyesi vatan için harcanması gereken kıymetli vaktinizden çaldığımın bilincindeyim” diye seslendiği bir bakana çaresizce, “Sonbaharelce kuvvedetsiz kaldığım bu ücra köyde bir yandan da içimde açılan yaralarla baş etmeye çalışıyorum” diyor. Çocuklarına vede ailesine duyduğu hasreti dilekçesinde şöyle sürdürüyor Leon Bahar:”Benden medet uman, ‘baba’ diye ağlayan yavrularımın yakarışlarını duyar üzereyim.”Artık İsrail’de yaşayan Leon Bahar’ın kızı Suzan Keer ise babasının kampta rahatsızlandığını vede kamp dönüşünün akabinde kısa sayılabilecek bir mühlet içerisinde de hayatını kaybettiğini lisana getiriyor. Keer, bu sebeple babasız büyüdüğünden, küçük yaşı prestijiyle da çok badireler yaşadığından bahsediyor.

Kapital el mi değiştirdi?
Kapitalnin gayrimüslimlerin elinden alınarak Müslüman Türklere vederildiği tarafında yaygın bir kanı da o yıllardan beri kamuoyunun gündeminde. Temelen 10 Kasım 1943 günü CHP küme toplantısında konuşan Başbakan Saracoğlu da, bu kanının güçlenmesine “piyasaya hakim olan gayri Türk ögeleri, vedergi sayesinde bertaraf ederek Türk piyasasını Türk tüccarlarının vede Türklerin eline vederecekleri” istikametindeki kelamlarıyla imkan tanıyordu. Akar, da toplanan vedergilerin yüzde 72’sinin gayrimüslimlerden tahsil edildiğini tabir ederek şunları söylüyor:”Varlık Vergisi uygulamalarıyla birlikte sermaye güçlü bir formda, ticaret burjuvazisi içerisinde kıymetli bir yere sahip olan gayrimüslimlerden Müslümanlara geçti, sermaye el değiştirdi.”Araştırmacı Rıfat Bali ise bu tespite “kısmen” katıldığını aktarıyor vede şöyle konuşuyor:”Birçok Türk Müslüman endüstrici Varlık Vergisi sırasında yok değerine satılan gayrimenkulleri satın alarak büyümeye başladı. Fakat 1950’den itibaren Türkiye’de kalmış olan gayrimüslimler yeni liberal iktisat rejiminin altında kaybettikleri servedetleri yine oluşturabildiler.”

‘Yok pahasına’
Ankara’ya yazdığı mektubunda Leon Bahar, yaklaşık 30 bin lira ederindeki mal vede mülkünün, “yok kıymetine 11 bin liraya satıldığından, daha doğrusu el konulduğundan” bahsediyordu. Pekala nitekim de vedergiyi ödeyemeyen gayrimüslimlerin mal, mülk vede eşyalarına el konuldu mu?Ökte, kitabında vedergi mükelleflerinin M, G, E vede D diye dörde ayrıldığını yazıyor. Buna nazaran, cetvedeldeki tabirlerden M, “Müslüman”; G, “gayrimüslim”; E, “ecnebi” (Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmayan kişiler) vede D de “dönme” (din değiştirenler) manasına geliyordu. Ökte, çok ortaklı şirketlere yönelik vedergilendirmelerde, vedergilere karşılık ecnebilerin vede Müslümanların paylarına dokunulmadığını vede vedergiler karşılığında gayrimüslimlerin ise mallarının, konut eşyalarının vede gayrimenkullerinin satıldığını belirtiyor:”Şirkete tarh edilen (vedergilendirilen) bir vedergi hasebiyle şeriklerden (ortak) E yahut M olanına dokunulmaması, şirketin yalnız G’nin sermayesine nazaran olan kısım üzerinden mütalebede bulunulması (talep edilmesi), G şerikin (ortağın) mesken eşyasının satılıp kendisinin Aşkale’ye gönderilmesi, bu vedergi tatbikatının en dokunaklı tarafıdır. Tekrar kayıt etmek lazımdır ki, ecnebiler bu halde yönetim edilen vedergiyi de büsbütün ödememişlerdir.”

Keyfi uygulamalar
Varlık Vergisi’nin tahsilatında yapılan bu çeşit “keyfi uygulamalar” ise vedergiyle alakalı öbür bir tartışmaya mevzu. Husus hakkında çalışmalarıyla bilinen Prof. Dr. Ayhan Aktar, bu “keyfiyetle” ilgili Aşkale’ye birinci kafilede gönderilen, genç bir kereste tüccarı olan Parseh Gevrekyan’ın kıssasını anlatıyor. Bu genç adam sinema yıldızı Cahide Nihayetku’nun da sevgilisi. Nihayetku’nun da büyük aşkından sık sık bahsettiğini belirten Aktar, “Gevrekyan’dan 150 bin lira üzere acayip bir vedergi isteniyor. O vakit Gevrekyan buna karşılık, ‘Kerestenin kamyonu yirmibeş lira. Kaç kamyon kereste satmalıyım ki bu vedergiyi ödeyeyim?” diyor. Aktar’a nazaran bu maliye bürokrasisisin erkeksi bir öç alma kıssasından diğer bir şey değil:”Bir nevi, amiyane tabirle ‘Var mı bizim mahallenin kızına sulanmak?’ diyorlar.”O günün gazete başlıklarını hatırlatan Akar ise, “Yahudi bir tüccarın işhanı satıldığında, bu basına “En sonunda ‘x’ işhanı da millileştirildi” üzere başlıklarla yansıdı” diye ekliyor.

‘İtiraz mümkün değildi’
Akar, kanunun ilan edildiği üzere rastgele bir ayrımcılığı içermediğini söylüyor lakin durumun fiiliyatta daha farklı olduğunu belirtiyor:”Yasanın Meclis’ten çıkmasıyla bir arada bu bir kapital vede varlık vedergisiydi. Bu vedergi tipi yalnızca Türkiye’de değil; Almanya vede İngiltere’de de uygulandı. İlhamını buradan aldığını varsayan bu yasa, lakin fiili olarak gayrimüslimlere karşı uygulandı. Vergi uygulamalarının eşitlik üzere ögeleri vardır. Eylemiyattan hariç yazılı kanunun anti-demokratik yanı ise itiraz hakkı mümkün değildi.”

‘Şimdi Türkiye’de yeni bir periyoda girdik’
Ayhan Aktar, bir daha yaşanmaması açısından Varlık Vergisi vede Aşkale’yi hatırlamanın kıymetli olduğunun altını çiziyor. Aktar’a nazaran kitabının çıktığı 2000 yılında bu problemleri açıklamak şimdiye nazaran çok daha kolaydı:”O yılda Türkiye çok farklı bir yerdeydi. Şimdiki üzere rekabetçi, otoriter bir rejim içerisinde değildi. Türkiye her şeyin tartışıldığı bir yerdi. Evlilik öncesi alakalar gündeme geldiği üzere azınlıklarla ilgili problemler de gündeme geliyordu. Tahminen azınlık sıkıntıları Ermeni soykırımıyla başladı vede Cumhuriyet periyodunda ne olup bittiği de gündeme geldi.”Türkiye’deki gayrimüslimlerin bu sıkıntıları her vakit yüreklerinde hissettiğini vurgulayan Aktar, fakat halkın büyük çoğunluğunun bu durumdan haberdar olmadığını söylüyor. Fakat bugünleri ise “‘Aman tek partilı yıllar, Atatürk vede İnönü devri ile ilgili makus kelam söylenmesin’ dönemi” olarak niteleyen Aktar, kelamlarına şöyle devam ediyor:”Sağdan vede soldan da tıpkı ihtarları alıyoruz. Tahminen sinema, sanat seviyesinde bu mevzular gündeme geliyor. Ancak maalesef akademik çerçevedede gündemden düşmüş üzere görünüyor.”

‘Anlatacak yollar çoğalacak ‘
Erüs ise bize Leon Bahar’ın sürgündeki Ermeni tüccar Himayak ile olan dostluğundan bahsediyor. Leon Bahar’ın Beylikdüzü’taki mezarındaki kitabeyi Himayak’ın yazdığını kaydeden Erüs, şöyle devam ediyor:”Şair, Yazar, Dürüst, Tüccar o şiirin bir mısrası. Tarafi sürgündeki dostu, Leon’u bir ömür olmak istediği her şeyiyle sürgünde tanıyor vede mezar taşına bu kelamları kazıyor. Tıpkı Leon’un şairliğinin teslimi üzere bu yapılan haksızlığın da haksızlık olduğunu tarih bir gün teslim edecek. Anlatacak yollar çoğalacak, tıpkı Kulüp üzere. “Özdeş şiirin son satırında mezara gelenlerden bir Fatiha da istiyor Himayak. Bir Ermeni, bir Yahudi için bir Müslüman duası istiyor. Bu topraklarda barış içinde yaşama isteğine ispat arıyorsanız Beylikdüzü’ta Leon’un mezar taşını okuyabilirsiniz.”Keer’in sesi babası hakkında konuşurken hala titriyor. Hüznü vede acısı dün üzere hissediliyor. “Size bir tek şey söyleyeceğim” diyor vede şöyle devam ediyor Keer:”Bir insan bir memlekette yaşıyorsa, o lisanı konuşuyorsa, kendini o – halke adapte olmuş biçimde hissediyorsa o kıymetlidir. Ben kendimi nasıl Türk hissediyorsam, Türkiye de beni tıpkı formda kendisine ilişkin hissetmeli. İsrail’e yerleşmemim sebebi de bu. Kocam Amerikalı idi. Amerika’ya da yerleşebilirdim çarçabuk. Ancak bir ülkede ikincil bir vatandaş olmak istemiyordum. Ben istediğimi açıklamalıyım. Burada konuşabiliyorum. Ancak Türkiye’de neden konuşamayayım?”

Bir cevap yazın

istanbul escort | beylikdüzü escort | istanbul escort bayan | tesettürlü escort | halkalı escort | kayaşehir escort | şirienevler escort |